Tekst: Iris Wissenburg
Al tekenend door roerige tijden
Ga stedelijke cafés in en je ziet met name jonge mensen breien, tekenen, haken, lezen uit heuse fysieke boeken en tikken op typemachines. En regelmatig doen ze dat in groepsverband. Het gaat zo snel, deze ontwikkeling, van een niche is nauwelijks sprake meer. Er worden al woorden voor bedacht — performative reading bijvoorbeeld — omdat andere mensen best mogen zien dat je een boek leest. Maar voordat we concluderen dat het om uiterlijkheden gaat of om gewoon even offline zijn, tipje van de sluier, dit gaat dieper en raakt soms zelfs de meest existentiële vragen. In ieder geval in Arnhem. Hou je vast.
Voor dit artikel richt ik me op het landschap van maakclubs (vooral tekenclubs) in het middelgrote Arnhem, een niet al te hippe maar ook niet al te suffe stad. Ik sprak vijf respondenten behorend tot verschillende clubs, waarbij meteen moet worden opgemerkt dat er ontzettend veel overlap en uitwisseling tussen de groepen is. Het gaat om de later uitgebreider geïntroduceerde Esther, Tjerk, Lotte, Richard en Heleen, vertegenwoordigers van het Tekencafé in Loopvis, Tekenclub de Glazen Haan in De Kurk en ABC Libertas, de nomadische Maakdag en de eveneens nomadische Breiclub De Breipartij. Ik vroeg de respondenten wat hun aanwezigheid in de clubs hen oplevert en de antwoorden waren enorm divers én vrij maatschappelijk weloverwogen.
Een club met zo min mogelijk regels
Tekenclub De Glazen Haan bestaat nu een jaar of twee. Voorheen heette de groep De Stinkende Vis, maar om de één of andere reden beklijfde de naam De Glazen Haan beter. De club werd opgericht door schrijver
Richard Derks en kunstenaar
Heleen Lamers en inmiddels telt de groep zo’n 110 leden (waarvan er zo’n 30 à 40 actief deelnemen). Ze komen eens per week bijeen, meestal in Queercafé De Kurk en bij warmte ook weleens in de tuin van boekencafé ABC Libertas. Zelfbenoemd baas van de club Richard vertelt: “Het gaat bij ons om de gezelligheid, niet per se om het tekenen. Ook als je het niet goed durft, het niet kunt of dat in ieder geval van jezelf vindt, ben je heel welkom. Er is hier geen oordeel, we laten elkaar in de waarde. Maar je kunt tips krijgen als je wilt. Er zijn hier veel mensen zonder partner die bij ons gezelschap vinden en ook enkele mensen uit het autisme-spectrum of anderen die soms moeilijk een plaats vinden in de maatschappij. Zij vinden hier een welkome wekelijkse houvast.”
Tjerk van der Ham, componist, docent en actief lid van Tekenclub De Glazen Haan vult aan: “De wereld gaat zo hard naar de klote nu, het is makkelijker om dat leed samen te dragen. Niet dat we veel politieke discussies hebben, juist niet, maar ook zonder veel woorden voel je wel dat je je onder gelijkgestemden bevindt. Ja, je kunt zeggen dat samen tekenen een excuus is om geregeld samen te zijn. Het is een gecreëerde vrijplaats; er zijn niet veel regels, we oordelen niet over elkaar, daardoor kan er worden verbonden zonder woorden!”
Ook mede-oprichter Heleen legt de nadruk op de roerige tijden waarin we leven als een reden voor het ontstaan van dit soort maakclubs. “Het valt me inderdaad op dat teken- en andere maakclubs ineens hip zijn. Ik gis dat we met zijn allen weer op zoek zijn naar verbinding in tumultueuze tijden. Er ontstaan bij ons nieuwe vriendschappen en samenwerkingen. Het brengt inspiratie, informatie, maar ook gewoon veel lol. En zíen tekenen dóet tekenen, blijkbaar, want we begonnen met een klein groepje mensen dat onregelmatig samenkwam en nu is het vaste prik elke vrijdagmiddag voor een flink grote harde kern tekenaars!”
Met dreigende conflicten in die grote groep wordt goed omgegaan, aldus Tjerk: “De club heeft een zelfreinigend vermogen. Er is wel een baas, Richard, maar die is eigenlijk baas voor de grap, behalve als het écht nodig is.” Richard beaamt dat: “Ik heb de club dan wel mede-opgezet, maar ik ben een enorme conflictvermijder. Dus ik doe zo min mogelijk, behalve af en toe iets in de kiem smoren, als het echt even moet.”
Contact met prikkelregulatie
Veel leden van De Glazen Haan gaan daarnaast eens per maand naar Uitgeverij Loopvis, waar het Tekencafé wordt georganiseerd door striptekenaar Esther van de Bund in samenwerking met Marije Sietsma van Loopvis. Esther, op haar beurt, komt weleens buurten in De Kurk of tekent mee tussen de leden van de Glazen Haan. “De steady gemeenschap van tekenaars die we de afgelopen drie jaar hier in Loopvis hebben weten op te bouwen”, zegt ze, “is voor mij echt het kloppend hart van het Tekencafé en de reden dat ik hier elke laatste zaterdag van de maand voor reserveer. De rest van de week zit ik als striptekenaar en illustrator al achter mijn tekentafel, daarom vind ik het sociale deel van deze dagen extra waardevol. Ik sta ook regelmatig achter de bar op die dagen, dan spreek ik veel mensen. Het doel van die Tekencafé-meetings is niet dat je iets moois móet maken, maar dat je in een gezellige omgeving iets op papier kunt zetten. Alles is goed! Ik ben gewoon heel blij met de warme open sfeer die we hebben neergezet. De meer extraverte mensen lopen langs andere tafeltjes, de wat meer introverte mensen werken soms liever alleen aan hun eigen project. Prima! Als ik een nieuw iemand zie die het wat spannend lijkt te vinden, probeer ik die persoon even voor te stellen aan mensen die hier al vaker zijn geweest.”
Ook Lotte Holterman, kunstenaar en organisator van de Maakdagen en Breiclub de Breipartij, is met regelmaat in Tekencafé Loopvis te vinden. “Ik merk hoe ontzettend leuk ik het vind om iets te maken temidden van anderen die ook aan het maken zijn. Het past goed bij me, omdat ik én een praatje kan maken als ik wil én me kan terugtrekken in mijn eigen project als ik wil. Als ik brei of teken kan ik goed naar mensen luisteren, beter dan wanneer ik ze steeds aan ‘moet’ kijken. Zo kan ik tegelijkertijd mijn creatieve en mijn sociale batterij opladen! Je kunt op deze manier nieuwe mensen ontmoeten zonder veel prikkels of ongemak én je kunt iets maken zonder dat het iets moois of professioneels hoeft te worden. Enkel en alleen voor het plezier. Prachtig therapeutisch, het gaat er niet om hoe goed je er in bent, het gaat om het doen! Iets uit je hoofd en handen op papier krijgen is op zichzelf al iets magisch.”
Lotte heeft ook wel een idee waarom maakclubs op dit moment zo hard groeien in aantal. “Samen maken raakt aan de universele dingen die ons mens maken. We missen de hechte gemeenschap met wie je vroeger bijvoorbeeld de oogst van het land haalde, mede-handwerkers met wie je verhalen deelde en bij wie je steun kon vinden als het nodig was. We missen de zomaar-praatjes op straat en het maken van nieuwe vrienden als volwassene in onze maatschappij is lang niet zo vanzelfsprekend. Bovendien zijn er nog weinig plekken waar je gewoon een tijdje mag vertoeven zonder dat het geld kost, zoals buurthuizen, bibliotheken. Vrijwel alles vraagt nu om het trekken van de portemonnee en ook daarom werken deze maakclubs zo goed: die zijn in essentie gratis en daardoor goed bereikbaar voor heel diverse mensen. Je koopt wel af en toe een kopje koffie in het café waar je zit, maar de financiële drempel is erg laag.”
De gemeenschap en de buitenwereld
Wat soms begon als een halve grap (zoals De Glazen Haan, voorheen De Stinkende Vis) of als een klein initiatief (het nu groot geworden Tekencafé in Loopvis), heeft zich inmiddels binnen enkele jaren verweven tot een goed functionerend maakclublandschap in Arnhem. Er zijn nog banden met de Tekenclub in Casa de Pauw, de tekenavond Bij Klaas op de Klarendalseweg, met striptekenaars-‘hub’ Funny Farm in het Spijkerkwartier en nog vele andere initiatieven. Wat opvalt is dat de groepen vervloeien, dat leden soms in vier tekenclub-Signalgroepen tegelijk zitten en dat men in diverse constellaties samenkomt. Maar bijna overal zijn de regels hetzelfde: je wordt niet beoordeeld op je tekenkunst, als je elkaar in de waarde laat ben je welkom en tekenen is overal een excuus voor zoveel meer.
Waar ik dit onderzoek inging met de hypothese dat tekenen een reden was om je telefoon eens weg te leggen, eindig ik dit onderzoek met veel wezenlijker bevindingen. Ja, er wordt bij De Glazen Haan weleens grappend wat van gezegd als je je laptop openklapt (al is het om een tekenvoorbeeld te vinden), maar dat is niet waar het samenzijn voornamelijk over gaat. Wat maakclubs bieden is een (financieel en sociaal) laagdrempelige samenkomst van voelbaar gelijkgestemden die tegenwicht biedt aan de onberekenbaarheid van deze tijd. En daar zijn weinig woorden voor nodig, daarom werkt tekenen of breien ook zo goed. Maken is het excuus, maar prikkelarm, oordeelloos en gezellig samenzijn is de kern. Zoals Tjerk het mooi verwoordde: “Creatieve vaardigheden kunnen een middel zijn om een gemeenschap te bouwen. Het reguleert emoties en bevordert onderlinge binding.” Meer dan regelmatig in zo’n gemeenschap samenzijn, is voor een individu niet nodig om te voelen dat in deze vrijplaats de roerige buitenwereld buiten kan worden gelaten.
