Tekst: Mark Olijslagers
De antiheld van de anti-beweging
Begin dit jaar stuitte ik bij het inpakken voor een verhuizing op een paar dozen met cd's, netjes weggestopt op zolder. Afspelen kan ik ze eigenlijk alleen nog in de auto, in het hele huis is namelijk geen apparaat meer te vinden die deze gedateerde muziekdragers tot leven kan wekken. Tijdens het snuffelen in de dozen kwam een album van The Modern Lovers bovendrijven. Sindsdien worden The Modern Lovers weer met enige regelmaat afgespeeld. Rond dezelfde tijd liep ik op de jaarlijkse boekenbeurs in de Brabanthallen tegen een dun boekje aan: ‘There Is Something About Jonathan’.
Ergens verdwaalt tussen de stervende idealen van de jaren zestig en de ontploffing die later punk zou heten, lag het hoogtepunt van Jonathan Richman & The Modern Lovers. Naar eigen zeggen werd Richman zwaar geinspireerd door The Velvet Underground en schreef de meeste nummers toen de band nog actief was in het begin van de jaren zeventig. Zes van de oorspronkelijke opnamen werden geproduceerd door John Cale (ja, die van The Velvet Underground). Maar door problemen met meerdere platenlabels en het uiteenvallen van de band, bleef het materiaal jarenlang op de plank liggen voordat Beserkley Records het in 1976 uitbracht. Dit is het enige officiële album wat de band uitbrengt en wordt algemeen beschouwd als een van de belangrijkste proto-punkalbums ooit. Daarna volgen er nog wel enkele archief- en livealbums. Deze bestaan grotendeels uit vroege demo's, live-opnamen en alternatieve versies van materiaal uit de beginjaren.
Alles over deze albums, het ontstaan ervan en alle relaties met vele muziekgrootheden is te lezen in de biografie ‘There Is Something About Jonathan’ van Tim Mitchell. Soms buitelt het boek over elkaar heen van de namen en anekdotes. Voor muziekhistorici is dat smullen. Zelf werd ik vooral geraakt door iets anders. Het boekje doet namelijk ook een poging om grip te krijgen op iemand die zich zijn hele leven aan iedere definitie heeft onttrokken. Ik lees vooral het verhaal over de zoektocht van een kunstenaar die consequent verdwijnt zodra iemand denkt hem eindelijk te begrijpen.
Hoewel hij vaak wordt genoemd als een van de grondleggers van de proto-punk, stond hij in bijna alles haaks op het beeld dat later bij punk zou horen. Terwijl zijn tijdgenoten schreeuwden over vervreemding, woede en revolutie, zong Richman zonder enige gêne over de ijscoman, verliefdheid, autoritten, dansen en de schoonheid van een zomerdag. Juist die ogenschijnlijk onschuldige onderwerpen maakten hem misschien wel radicaler dan de rest. In een muziekwereld waarin stoer zijn de norm werd, koos hij voor kwetsbaarheid en verwondering. Ook qua uiterlijk zien we hetzelfde patroon. Waar anderen zich hulden in zwart en leer, verscheen hij in een eenvoudig wit overhemd of een gestreept T-shirt, alsof hij onderweg was naar een buurthuis in plaats van een poppodium. Niet uit ironie of als statement, maar omdat hij eenvoudigweg geen rol wilde spelen. Misschien voelt dat voor sommigen als amateuristisch. Authenticiteit oogt nu eenmaal zelden spectaculair.
Richman heeft altijd iets ongemakkelijks gehad voor iedereen die behoefte heeft aan duidelijke helden. Kijk alleen al naar zijn rol in deze videoclip van het titelnummer van ‘There's Something About Mary’ (inderdaad, hier heeft de auteur de titel van het boekje aan ontleent) waar hij met gitaar in een boom zit, meer een verlegen schooljongen dan een rockster. Hij is te eigenzinnig voor de rock scene, te speels voor de avant-garde en te oprecht en naïef voor de tegendraadse punkwereld. Wat mij vooral treft, ondanks dat ik zijn latere werk niet op de voet volg, is dat Richman vijftig jaar later nog altijd buiten de lijntjes van de muziekgeschiedenis beweegt. Niet omdat hij zich tegen de gevestigde orde afzet, maar omdat hij zich eenvoudigweg niet laat inlijven.
Authenticiteit oogt nu eenmaal zelden spectaculair.
De auteur begrijpt gelukkig dat dit geen zwakte is, maar juist de kern van Richmans kunstenaarschap. Ze proberen hem nergens glad te strijken. Integendeel: ze laten zien hoe zijn tegenstrijdigheden elkaar juist versterken. De man die punk hielp uitvinden zonder zich ooit punk te voelen. Een romanticus die het podium deelde met muzikanten die hem lang niet altijd begrepen. Iemand die eenvoud verkoos boven virtuositeit en daarmee generaties artiesten beïnvloedde, zonder ooit een beweging te willen leiden.
Er is inderdaad ‘iets’ met Jonathan. Misschien is het juist die compromisloze oprechtheid die hem zo bijzonder maakt. In een tijd waarin zelfs de underground soms verwordt tot een stijl of een marketinglabel, bleef Richman zich onttrekken aan iedere vorm van imago. Dat is uiteindelijk ook de grootste verdienste van ‘There Is Something About Jonathan’. Het probeert Jonathan Richman niet op te sluiten in een mythe, maar laat juist zien waarom dat onmogelijk is. En precies daardoor begrijp je hem na het lezen iets beter, zonder ooit het gevoel te hebben dat je hem helemaal kent.
